*
Vraag een willekeurig persoon om grote leiders op te noemen en er komen ongetwijfeld vele illustere namen uit de geschiedenis bovendrijven: van Alexander de Grote en keizer Hadrianus tot Abraham Lincoln en Winston Churchill. Nu heb ik geen gedegen statistisch onderzoek gedaan, maar ik durf te wedden dat het aantal vrouwen dat genoemd wordt verwaarloosbaar zal zijn. Leiderschap wordt namelijk van oudsher geassocieerd met mannelijkheid en de bijbehorende "kwaliteiten": standvastigheid, moed, kracht, wijsheid, verantwoordelijkheid - met virtù, om er een mooi Renaissance-concept tegenaan te gooien. In het Westen is het beeld van de leider bovendien ontleend aan positie van de vader binnen het gezin. De koning is als een vader voor zijn volk, zowel binnen de klassieke als de christelijke traditie; zijn rechten zijn uiteindelijk gebaseerd op de rechten die een vader kon doen gelden in relatie tot zijn kinderen. De "vader" dient als voorbeeld voor zijn "kinderen", is verantwoordelijk voor hun "opvoeding" en heeft verregaande bevoegdheden om hen te straffen bij afwijkend gedrag. Dit vaderlijke model van leiderschap is stevig verankerd in het Westerse collectief bewustzijn en steekt, zeker in verkiezingstijd, overal de kop op. Dit alles riep bij mij een logische, maar desondanks niet vaak gestelde vraag op: hoe zit het met vrouwelijke leiders? Bestaat er ook zoiets als moederlijk leiderschap?
Ik kwam op dit onderwerp tijdens het herkijken van mijn favoriete SF-serie, Star Trek: Voyager. Voyager is uniek omdat het binnen de langlopende Star Trek-reeks de enige serie is met een vrouw aan het roer: kapitein Kathryn Janeway. Deze (overigens zwaar bevochten) keuze van de producenten levert een dynamiek op die deze serie als geheel op veel fronten interessanter maakt dan, bijvoorbeeld, The Original Series of The Next Generation. Vóór Janeway leken Star Trek-vrouwen toch met name stoeipoezen in iets te strakke catsuits te zijn, wier functies ook nogal eens overeenkwamen met bepaalde stereotypen: vrouwen worden neergezet als "praatgraag" (Uhura, TOS, is communications officer), zorgzaam (Beverly Crusher, TNG, is scheepsarts) en emotioneel ingesteld (Deanna Troi, wederom TNG, is een hypersensitieve psychologe). Met de eerste vrouwelijke kapitein heeft Star Trek gebroken met die reactionaire vooroordelen. Janeway heeft namelijk de strijdbaarheid van James T. Kirk, de filosofische inslag van Jean-Luc Picard en de diplomatische gaven van Benjamin Sisko, maar combineert dit alles bovendien nog eens met een moederlijke zorg voor haar bemanning. De moeder/kind-dynamiek in de relatie met sommige bemanningsleden is overduidelijk. Zo probeert Janeway de tegendraadse Tom Paris in het gareel te krijgen, helpt ze half-Klingon B’Elanna Torres over haar fatalistische gedrag heen en begeleidt ze de ex-Borg Seven of Nine in de zoektocht naar haar verloren menselijkheid. Met al deze personages heeft ze botsingen die bijna puberaal te noemen zijn. Ze komen in opstand tegen haar gezag, halen stommiteiten uit en negeren bevelen. Tegelijkertijd doet de bemanning er alles aan om niet te falen in de ogen van de kapitein: zij stelt een voorbeeld wat de mensen onder haar bevel koste wat kost willen volgen. De groeistuipen die deze tweeslachtige houding veroorzaakt worden afgewisseld door scènes van wederzijds respect en diepe genegenheid, waarin het opstandige bemanningslid zijn of haar lesje leert en Janeway beseft dat ook zij soms de controle uit handen moet geven.
Star Trek is een utopische toekomstfantasie. Is er dus wellicht iets dat we kunnen leren van Voyager wat betreft vrouwen aan het roer? Het eerste wat opvalt is dat Janeway eigenschappen heeft die normaliter voorbehouden zijn aan mannen – ze doet op geen enkel vlak onder voor haar mannelijke voorgangers als het aankomt op moed, wijsheid en standvastigheid. Ten tweede wordt het vrouwelijke in Janeway niet voorgesteld als iets wat in tegenspraak is met haar leiderschapskwaliteiten: haar warmte en compassie vullen die juist aan. Ze hoeft zich niet, à la Thatcher, van haar vrouwelijkheid te ontdoen om serieus genomen te worden. Ten derde erkent Voyager moederschap als een mogelijk model voor leiderschap. De moeder is namelijk niet, zoals in het Freudiaanse model, louter een object van verlangen voor vader en kind, maar zélf een navolgenswaardig rolmodel. Bovendien laat Janeway zien dat moeders, behalve de zogenaamd “onvoorwaardelijke liefde” voor hun kinderen, nog véél meer in huis hebben: discipline, waakzaamheid, passie, geduld, vechtlust, soms een zekere strengheid, uithoudingsvermogen, sluwheid, durf – kwaliteiten die stuk voor stuk onontbeerlijk zijn voor grootse leiders.
Is bovenstaand beeld van de vrouwelijke leider toekomstmuziek? Iets voor in de vierentwintigste eeuw? Laten we hopen dat we niet zo lang hoeven te wachten. Zolang vrouwen met ambitie alleen nog iets kunnen bereiken door "vader" te worden, hebben we echter er nog een lange weg te gaan.
Ik kwam op dit onderwerp tijdens het herkijken van mijn favoriete SF-serie, Star Trek: Voyager. Voyager is uniek omdat het binnen de langlopende Star Trek-reeks de enige serie is met een vrouw aan het roer: kapitein Kathryn Janeway. Deze (overigens zwaar bevochten) keuze van de producenten levert een dynamiek op die deze serie als geheel op veel fronten interessanter maakt dan, bijvoorbeeld, The Original Series of The Next Generation. Vóór Janeway leken Star Trek-vrouwen toch met name stoeipoezen in iets te strakke catsuits te zijn, wier functies ook nogal eens overeenkwamen met bepaalde stereotypen: vrouwen worden neergezet als "praatgraag" (Uhura, TOS, is communications officer), zorgzaam (Beverly Crusher, TNG, is scheepsarts) en emotioneel ingesteld (Deanna Troi, wederom TNG, is een hypersensitieve psychologe). Met de eerste vrouwelijke kapitein heeft Star Trek gebroken met die reactionaire vooroordelen. Janeway heeft namelijk de strijdbaarheid van James T. Kirk, de filosofische inslag van Jean-Luc Picard en de diplomatische gaven van Benjamin Sisko, maar combineert dit alles bovendien nog eens met een moederlijke zorg voor haar bemanning. De moeder/kind-dynamiek in de relatie met sommige bemanningsleden is overduidelijk. Zo probeert Janeway de tegendraadse Tom Paris in het gareel te krijgen, helpt ze half-Klingon B’Elanna Torres over haar fatalistische gedrag heen en begeleidt ze de ex-Borg Seven of Nine in de zoektocht naar haar verloren menselijkheid. Met al deze personages heeft ze botsingen die bijna puberaal te noemen zijn. Ze komen in opstand tegen haar gezag, halen stommiteiten uit en negeren bevelen. Tegelijkertijd doet de bemanning er alles aan om niet te falen in de ogen van de kapitein: zij stelt een voorbeeld wat de mensen onder haar bevel koste wat kost willen volgen. De groeistuipen die deze tweeslachtige houding veroorzaakt worden afgewisseld door scènes van wederzijds respect en diepe genegenheid, waarin het opstandige bemanningslid zijn of haar lesje leert en Janeway beseft dat ook zij soms de controle uit handen moet geven.
Star Trek is een utopische toekomstfantasie. Is er dus wellicht iets dat we kunnen leren van Voyager wat betreft vrouwen aan het roer? Het eerste wat opvalt is dat Janeway eigenschappen heeft die normaliter voorbehouden zijn aan mannen – ze doet op geen enkel vlak onder voor haar mannelijke voorgangers als het aankomt op moed, wijsheid en standvastigheid. Ten tweede wordt het vrouwelijke in Janeway niet voorgesteld als iets wat in tegenspraak is met haar leiderschapskwaliteiten: haar warmte en compassie vullen die juist aan. Ze hoeft zich niet, à la Thatcher, van haar vrouwelijkheid te ontdoen om serieus genomen te worden. Ten derde erkent Voyager moederschap als een mogelijk model voor leiderschap. De moeder is namelijk niet, zoals in het Freudiaanse model, louter een object van verlangen voor vader en kind, maar zélf een navolgenswaardig rolmodel. Bovendien laat Janeway zien dat moeders, behalve de zogenaamd “onvoorwaardelijke liefde” voor hun kinderen, nog véél meer in huis hebben: discipline, waakzaamheid, passie, geduld, vechtlust, soms een zekere strengheid, uithoudingsvermogen, sluwheid, durf – kwaliteiten die stuk voor stuk onontbeerlijk zijn voor grootse leiders.
Is bovenstaand beeld van de vrouwelijke leider toekomstmuziek? Iets voor in de vierentwintigste eeuw? Laten we hopen dat we niet zo lang hoeven te wachten. Zolang vrouwen met ambitie alleen nog iets kunnen bereiken door "vader" te worden, hebben we echter er nog een lange weg te gaan.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten