De losse eindjes van Jacob de Zoet

David Mitchell, The Thousand Autumns of Jacob de Zoet (New York: Random House, 2010).

●●●○○

Voor hen die zich afvragen waarom ik zo veel over films schrijf de laatste tijd: ik lees nogal slecht. Na een paar pagina's slaat de lusteloosheid toe en verlang ik weer naar de aangename passiviteit van het filmkijken. Vooral beschrijvende passages hebben dat effect. Hoeveel makkelijker is een filmbeeld, waarbij je je als kijker niets hoeft voor te stellen: de sfeer is meteen duidelijk, het personage staat er — het verhaal kan beginnen.

Wat ook niet heeft geholpen, is dat het boek bovenaan mijn leeslijst — The Thousand Autumns of Jacob de Zoet van David Mitchell — zich in Japan afspeelt. Japan interesseert me namelijk niets. Ik geef meteen toe dat ik een vreselijke eurocentrist ben, maar rituele zelfmoord, manga en tentakelporno hebben me nooit kunnen bekoren. Gelukkig had Mitchell eerder een hoop krediet bij me opgebouwd met Cloud Atlas en heb ik me uiteindelijk toch door The Thousand Autumns heen kunnen slaan.

Vooraleerst: het is zeker geen slecht boek. Mitchells dialogen sprankelen, zijn personages zijn weerbarstig en de cliffhangers en plotwendingen worden over het algemeen goed gedoseerd. Mitchell beseft terdege dat literatuur ook vermaak is, wat de leesbaarheid ten goede komt. Zijn nauwgezette reconstructie van Decima, de Nederlandse handelspost bij Nagasaki en rond 1800 Japans enige venster op de buitenwereld, komt tot leven zoals dat alleen in een goede historische roman kan. Het terloopse racisme, de hebzucht en corruptie, de geurende specerijen, de ranzige medische ingrepen, de smeltkroes van nationaliteiten en culturen, de verfoeide wederzijdse afhankelijkheid — alles is tot in detail geloofwaardig.

Toch is The Thousand Autumns niet echt geslaagd. Mijn vermoeden is dat dit komt doordat Mitchell zijn eigen impulsen als schrijver niet heeft kunnen onderdrukken. Wat ik daarmee bedoel? Laat ik Cloud Atlas uit 2004 als voorbeeld nemen. Dat boek bestaat uit zes verschillende verhalen in evenzoveel verschillende genres. Vijf van die verhalen worden halverwege afgebroken. Het zesde verhaal wordt in zijn geheel verteld, waarna we weer terugkeren naar het verhaal ervoor. Er ontstaat zo een matroesjka-achtige structuur: A, B, C, D, E, F, E, D, C, B, A. De overgang naar een volgend of voorafgaand verhaal wordt telkens gemotiveerd: een personage uit verhaal B leest het scheepsjournaal van verhaal A en schrijft er vervolgens over in een brief, die dan weer wordt gelezen door de hoofdpersoon van verhaal C. Het overkoepelende thema, de mens die parasiteert op zijn medemens, verbindt alle verhalen. Mitchells brille schuilt 'm dus in (a) de ongebruikelijke structuur die hem in staat stelt om steeds van plaats, tijd en cultuur te wisselen, en (b) zijn onnavolgbare vermogen om zich andermans stijl of genre toe te eigenen (in Cloud Atlas herkennen we onder anderen Melville, Isherwood en Amis).

The Thousand Autumns lijkt aanvankelijk in niets op Cloud Atlas. Het is een lineair verhaal dat zich afspeelt op één locatie. Jacob de Zoet, een VOC-ambtenaar die in de Oost zijn fortuin moet vergaren om te kunnen trouwen, controleert in opdracht van zijn chef Unico Vorstenbosch de boekhouding op Decima. Aangezien zowat alle Europeanen op Decima corrupt zijn, wordt hij ijzig onthaald op het Nederlandse eilandje. En dan wordt hij ook nog eens verliefd op Orito Aibagawa, een Japanse vroedvrouw die bij hoge uitzondering les krijgt van de Nederlandse arts op Decima.

Het boek ontspoort pas als Jacob Orito in het geheim een huwelijksaanzoek doet. Wanneer hij aarzelt om die overhaaste belofte gestand te doen, komen de vijanden van de familie Aibagawa in beweging en wordt Orito gedwongen toe te treden tot een sinister shintoklooster. Het perspectief van het verhaal verschuift alsnog. Jacob de Zoet raakt 150 pagina's lang buiten beeld. We leven nu mee met Orito en een aantal personages dat haar wil bevrijden. In het derde deel verdwijnt Orito op haar beurt weer compleet: de Engelse kapitein Penhaligon vaart met zijn fregat de baai van Nagasaki binnen en eist dat Decima wordt overgedragen aan de Britten. Pas in een epiloog worden Jacob en Orito herenigd: de gebeurtenissen hebben hen voorgoed uit elkaar gedreven. Na een afstandelijk gesprek nemen ze definitief afscheid.

Waarom werkt The Thousand Autumns niet? Omdat het lineaire, heldere verhaal van De Zoet (dat ook het meest invoelbaar is) ineens wordt onderbroken voor het zijplotje rondom Orito's gevangenschap. Deze gebeurtenissen hebben geen enkele invloed op Decima: Jacob de Zoets uiteindelijke lot zou zonder Orito nauwelijks anders zijn geweest. Dat lijkt me in een boek dat óók over de liefde gaat geen goede zaak. Mitchells boek werkt als het gaat over de Europese interactie met Japan, of over de interne conflicten die ontstaan door die interactie. In het lange en saaie tweede deel, "A Mountain Fastness", spelen de Nederlanders echter geen enkele rol — het perspectief lijkt uitsluitend te wisselen omdat Mitchell nu eenmaal vindt dat het zo hoort in zijn boeken. De interne noodzaak ervoor ontbreekt. De lugubere en volstrekt niet-historische ontdekking die Orito in het klooster doet, komt hierdoor nog belachelijker over.

De vraag is wat Mitchell eigenlijk wilde schrijven: een liefdesverhaal, een historische roman of gothic horror met een Japans tintje? Het boek hinkt op drie gedachten, en het is dan ook niet verrassend dat Mitchell de losse eindjes niet op een bevredigende manier bij elkaar weet te brengen. Het conflict tussen de Hollanders en de Engelsen is bloedstollend spannend beschreven, maar het feit dat Orito aan het eind nog even ten tonele moet komen voelt als mosterd na de maaltijd. Ik gaf niets om Jacob en Orito als koppel: ze zijn nergens echt samen, begrijpen elkaar niet en blijken ten slotte slechts figuranten in elkaars leven te zijn. Mitchells drang tot genre- en perspectiefwisseling wreekt zich: het drijft zijn geliefden zo ver uiteen dat hun romance nooit tot bloei komt en het tragisch bedoelde slot alle tragiek mist. Wat je als lezer overhoudt aan The Thousand Autumns is niets dan Mitchells aloude boodschap: de een exploiteert de ander. Helaas is de vorm waarin de boodschap is gegoten dit keer wel een stuk minder kunstig.